Türkiye Ekonomisindeki Kritik Makası Anlatanlar: Üretim Var, Talep Az—Mahfi Eğilmez’den Öne Çıkan Analiz
Üretimdeki artışa karşın hane halkının talebinin sınırlı kalması, Türkiye ekonomisinde arz ile iç talep arasındaki makasın giderek büyüdüğüne işaret ediyor. Uzmanlar, ekonomide arzı sadece üretim olarak değil, pazarlara sunulan mal ve hizmetler üzerinden de tanımlıyor; ev içi üretim ve bireysel tüketimin bu kapsama girmediğini vurguluyorlar. Talep kavramının ise tek başına anlaşılıp anlaşılmadığı üzerinde durulması gerektiğini belirten görüşler öne çıkıyor.
Arz artıyor, iç talep yerinde sayıyor ifadesiyle özetlenen durum, Sanayi Üretim Endeksi ve Hizmet Üretim Endeksi’nin genel olarak yükselmesini, ancak Ticaret Satış Hacmi Endeksi’nin uzun süredir belirgin bir artış göstermemesini ortaya koyuyor. İç talebin, özellikle hane halkı talebinin, kamu harcamalarından çok daha az gözlemlendiği belirtiliyor.
Kartlı harcamalarda ivme kaybı başlığı altında, BKM kartlı ödeme verilerinin son iki yılda tüketimde yavaşlamayı işaret ettiği aktarılıyor. Yüksek enflasyonun etkisiyle tüketimin bir süre borçlanmayla sürdürülmesi, kredi kartı limitlerinin zorlanması ve borçlanmanın daralmasıyla talebin düşüş eğilimine girdiği ifade ediliyor.
Üretim artık ihracatla tam anlamıyla uyum sağlayamıyor; stoklar artıyor diye not edilirken, TÜİK verilerinin ihracat değerleri artsa da ihraç edilen miktarın anlamlı ölçüde artmadığını gösterdiği, bu durumun üretimin artışının yeterince emilemediğini gösterdiği belirtiliyor.
Stokların yükselişi, genelde bir sonraki aşamada üretimde yavaşlamayı, bu da gecikmeli olarak büyüme ve istihdam üzerinde baskıyı beraberinde getiriyor. Bir yandan enflasyonla mücadelede kısa vadede olumlu etkiler öne çıksa da, arz artarken talebin sabit kalması uzun vadede sürdürülebilirlik sorunları doğuruyor.
Üç temel risk ise şu şekilde özetleniyor: Birincisi, yüksek enflasyon ve daraltılmış borçlanma olanakları nedeniyle iç talepte kuvvetli bir toparlanmanın zayıf olması; ikincisi, iç talep ve ihracatın birlikte zayıf kalması halinde üretimde ivme kaybı ihtimalinin artması; üçüncüsü ise bu durumun istihdam üzerinde gecikmeli baskılar doğurması.
Politika önerileri kapsamında, enflasyonla mücadele ile büyüme arasındaki dengeyi koruyan, iç talebi kontrollü biçimde destekleyen ve üretim ile istihdamı istikrarlı tutan yapıların geliştirilmesi gerektiği vurgulanıyor. Yapısal reformlarla bu tabloya kalıcı çözümler getirilmesi, bugünün zorluklarını aşmada kritik olarak görülüyor.
