Savaşın Getirdiği Yeni Kriz: Helyum Kıtlığına Karşı Küresel Telafi Zorluğu
Ortadoğu’daki çatışmalar hızla küresel endüstriyel gaz piyasalarını etkilemeye başladı. Uzmanlar, İran’daki savaş nedeniyle dünya helyum arzının yaklaşık üçte birinin piyasadan çekildiğini belirtiyor. Çatışmanın iki haftadan uzun sürmesi halinde arz sorunlarının aylarca devam edebileceği yönündeki uyarılar giderek güçleniyor. Bu öngörü, endüstriyel gaz sektörünü yakından izleyen Gasworld tarafından 4 Mart’ta yapılan bir webinarda uzmanlar arasında paylaşıldı.
KRİTİK TESİSTE ÜRETİM DURDURULDU Chem ical and Engineering News’e göre kriz, İran’ın Katar’a yönelik drone ve füze saldırıları ile Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiğinin aksatılması sonrası tetiklendi. Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni dünya deniz ticaretine bağlayan hayati bir geçiş noktasıdır. 2 Mart’ta Katar’ın en büyük sanayi merkezi Ras Laffan Industrial City’deki üretimin durdurulduğu açıklandı. Tesis, doğal gaz işleme süreçlerinde günde yaklaşık 17 ton sıvı helyum üretiyor ve gazın ayrıştırılması genellikle doğal gaz yatağındaki rezervlerden gerçekleştirilir. Şirket, tesisin İran mühimmatlarının hedef alındığını doğrulasa da hava savunma sistemlerinin saldırıyı tamamen engelleyip engelleyemediğine dair ayrıntı paylaşmadı. Ertesi gün tesiste üretilen polimer ve metanol üretimi de askıya alındı.
BİLİM ve TEKNOLOJİ İÇİN KRİTİK Helyum, bilimsel ve endüstriyel alanlarda vazgeçilmez bir gaz olarak öne çıkıyor. Başlıca kullanım alanları şöyle özetlenebilir: Süperiletken mıknatısların soğutulması, tıbbi görüntüleme cihazları, spektrometre ve kriyojenik sistemler, derin deniz dalgıçlarının solunum karışımları. Katar, dünyadaki iki yüksek saflıkta helyum üreten merkezden biri olarak bu gazı silikon plakaların işlenmesinde iyonize edilerek kullanıma sunuyor.
“İKİ HAFTADAN UZARSA KRİZ BÜYÜR” Çatışmalar 28 Şubat itibarıyla ABD ve İsrail’in hava operasyonlarıyla başlamışken İran da bölgedeki bazı ülkeler ve özellikle Katar’a yönelik saldırılarla dünya helyum arzının yaklaşık üçte birini hedef almaya başladı. Helyum danışmanı Phil Kornbluth’a göre Katar’daki üretimin iki hafta içinde yeniden başlayıp sevkiyatların Hürmüz Boğazı üzerinden yapılması durumunda piyasada toparlanma görülebilir. Helyumün müşterilere ulaşması normalde yaklaşık üç hafta sürüyor ve küresel dağıtım Linde, Air Liquide ve Iwatani gibi firmalar tarafından yürütülüyor. Ancak üretim ve ihracat iki haftadan uzun sürerse tedarik zincirlerini yeniden yapılandırmak, ekipman ve personel taşımak gerekecek; Kornbluth bu değişikliklerin geri alınmasının aylar sürebileceğini belirtiyor. Başlangıçta ABD Başkanı Trump yönetimi bu çatışmaların 4–5 hafta süreceğini öngörmüş olsa da 4 Mart’ta Savunma Bakanı Pete Hegseth operasyondan bahsederken bunun 8 hafta veya daha uzun sürebileceğini söyledi.
KÜRESEL KITLIK RİSKİ Uzmanlar, İran’ın bölgedeki ticareti ne kadar süreyle kısıtlayabileceğinin belirsiz olduğuna dikkat çekiyor. Sibylline analisti Megan Sutcliffe, mevcut kaynaklarla İran’ın deniz ticaretini yaklaşık iki hafta kısmen aksatabilecek kapasiteye sahip olduğunu belirtirken Ras Laffan’daki doğal gaz veya helyum tesislerinin doğrudan zarar görmesi halinde bu durum daha da ciddi boyutlara ulaşabilir. Böyle bir durumda tesisin tamamen faaliyetine dönmesi için bir yıl kadar süre gerekebilir. Kornbluth, bazı endüstriyel gaz şirketlerinin şimdiden müşterilere “helyum ek ücreti” yansıtmaya başladığını belirtiyor. Dünya, bu arz kaybını telafi etmek için adeta zorlanıyor ve bazı uzmanlar küresel kıtlık riskinin giderek arttığını vurguluyor.
