Savaşın Faturasını Sofraya Kesme: Gübre Şoku Gıda Fiyatlarını Kalıcı Yükseltebilir
Ukrainya krizi gibi küresel olaylar kadar, Ortadoğu’daki çatışmaların da piyasalarda doğrudan yansıdığı bir dönemde, geçici ateşkes sonrası dikkatler enerji ve tarım girdilerine yöneldi. Savaşın başlamasıyla gübre, tarım ürünleri ve enerji fiyatlarında kayda değer artışlar görüldü; bu eğilimlerin kısa vadede hızla değişmesi beklenmiyor.
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü’nden Prof. Dr. Yener Ataseven, tarımın birçok sektör için temel bir dayanak olduğuna işaret ederek, savaşın askeri yönünün yanı sıra gıda ve enerji boyutlarının da ekonomiye vurgu yaptığını ifade etti. Özellikle Hürmüz Boğazı’nın küresel petrol ve ticaret akışları açısından hayati rolü nedeniyle bölgenin İran kontrolünde olmasının savaşın seyrini ve mali etkilerini belirlediğini söyledi.
Gübre üretiminin ham maddesi olan doğal gazın bazı ülkelerde sisteme doğrudan dahil edilmesiyle amonyum ve DAP gübresi üretiminde daralma yaşandığını aktaran Ataseven, gaz altyapısındaki gerilimin gübre ve bu ürünlerden elde edilen üretim üzerinde baskı oluşturduğunu belirtti. Sıvılaştırılmış doğal gazın yaklaşık %20’sinin Hürmüz Boğazı üzerinden geçtiğine değinen uzman, bu durumun bölgeden elde edilen girdileri etkileyerek gübre ve üre maliyetlerini yukarı çektiğini kaydetti.
Gübre fiyatlarında görülen artış Türkiye’de üç temel gübre türünün maliyetindeki değişim, ülkenin tarımsal üretimini yakından etkiledi. Üre’nin tonu, Şubat ayı sonunda 26 bin lirayken şu anda 28 bin liraya yükseldi ve çiftçinin ton başına maliyetine yaklaşık 2 bin lira ekledi. DAP gübresinin tonu ise 34 bin liradan %9 artışla 37 bin liraya çıktı. Kompoze gübreler de 24 bin liradan 25 bin liraya yükselerek yaklaşık %10’luk bir artışa işaret ediyor. Ataseven’a göre bu artışlar sadece Türkiye’yle sınırlı kalmayıp, gübre kullanan ve üretimi olmayan diğer ülkeler için de benzer şekilde geçerli olmaya devam ediyor.
Gübre kullanımındaki azalma, tarımsal üretim ve verimde kayıplara, dolayısıyla gıda enflasyonu ve genel enflasyona taşıyabilir. Bahar döneminde mısır, ayçiçeği, patates gibi tarla ürünleri ile sebzelerin ekimi ve gübrelenmesinde yaşanacak aksamalar ise doğrudan üretim ve tarıma dayalı sanayiyi etkilerken, yem bitkilerindeki sorunlar hayvancılık maliyetlerini artırabilir ve hasat dönemine kadar uzanan süreçte fiyatları yukarı yönlü tetikleyebilir.
Hürmüz Boğazı’nın kritik rolü Gıda fiyatlarındaki artışlar hızlıca düşmeyecektir; Brent petrol fiyatlarındaki düşüş ise kısa vadede gübre ve gıda maliyetlerine aynı hızda yansımayabilir. Savaşın akışı ve sonuçları için belirleyici olan ana nokta yine Hürmüz Boğazı’dır. Bu bölgede belirsizlik sürerse kısa vadede kalıcı bir düşüş öngörmek zorlaşır; sadece sınırlı indirimler mümkün olabilir.
Zararın giderilmesi maliyetli olacak Savaşın biteceği durumda Lübnan, İsrail ve İran gibi ülkelerin savaş zararlarını telafi etmek için bütçe ayırması gerekecek. Bu süreç, tarım sektörüne ayrılan kaynakları değiştirebilecek ve kısa vadede tarım ürünleri fiyatlarının düşmesini engelleyebilir. Ataseven, Hürmüz Boğazı’ndaki belirsizliklerin mazot ve diğer tarımsal girdiler üzerindeki etkisini vurgulayarak, Türkiye’de tarımsal girdi maliyetlerine karşı acil tedbirlerin uygulanması gerektiğini sözlerine ekledi.
