İran’da Olaylar: Yükselen Protestolar ve Uluslararası Tepkiler (Ara Değerlendirme)

İran’da 28 Aralık’ta ekonomik sebeplerle başlayan ve hızla ülke geneline yayılan protestolar, son yılların en geniş ölçekli toplumsal hareketlerinden biri olarak kayda geçti. İnternet erişiminin büyük ölçüde kısıtlandığı bu süreçte yüzlerce göstericiyle birlikte 2.500’ün üzerinde can kaybı bildirildi. Protestocuların baş ve göz bölgelerinden de ciddi yaralanmalar yaşandığı aktarılıyor.

Washington’dan sert mesajlar ABD Başkanı Donald Trump’ın “yardım yolda” ifadesinin ardından İran yönetimi, ABD’yi askeri müdahale için zemin hazırlamakla suçladı. Trump, CBS News’e yaptığı açıklamada, protestolar bastırılırsa ABD’nin sert karşılık vereceğini söyledi ve idam söylemlerinin sonuçlarını göstereceğini belirtti. Ayrıca Truth Social üzerinden protestolara katılımları sürdürme çağrısını yineledi.

Can kayıpları ve gözaltılar HRANA’ya göre hayatını kaybedenlerin sayısı 2.500’ü aştı; ölenlerin büyük çoğunluğunun protestolara katıldığı, 16.700’ü aşkın kişinin ise gözaltına alındığı ifade ediliyor. Hastaneler dolup taşarken İranlı hekimler, başkentteki bazı hastanelerde yüzlerce yaralıya müdahale edildiğini aktardı. Bir göz doktoru, tek bir hastanede 400’ü aşkın kişinin göz yarasıyla getirildiğini belirtti.

ABD’den vatandaşlarına uyarı Dışişleri Bakanlığı, ABD vatandaşlarına İran’ı derhal terk etmeleri çağrısı yaptı. Güvenli bir çıkış için kara yoluyla Ermenistan veya Türkiye üzerinden alternatif seçenekler sunuldu. İran’daki ABD sanal büyükelçiliği ise iletişim kesintileri nedeniyle alternatif yöntemler geliştirilmesini önerdi.

Trump görüşmeleri ve iletişim Trump, İranlı yetkililerle sürdürülen temasların “anlamsız öldürmeler sona erene kadar” iptal edildiğini açıkladı. Bu kararın tansiyonu düşürme yönündeki diplomatik girişimleri zorlayabileceği yorumlandı. Ayrıca Bloomberg’e göre SpaceX’in Starlink ağı, beşinci günün sonunda İran’daki kullanıcılara ücretsiz internet erişimi sağlamaya başladı.

Pehlevi ile temas Axios’un haberine göre, ABD özel temsilcisi Steve Witkoff, sürgündeki eski İran veliaht prensi Rıza Pehlevi ile gizli bir görüşme gerçekleştirdi. Görüşmede protestoların ele alınması yönünde konuşulduğu belirtildi; Pehlevi ise geçiş sürecine liderlik etmeye hazır olduğunu ifade etmişti.

Uluslararası tepkiler BM ve ülkelerden gelen tepkiler arasında, İran’a karşı şiddeti teşvik etme ve gençler arasında masum sivillerin hayatını kaybetmesi endişesi öne çıktı. İran’ın BM Daimi Temsilcisi, ABD ve İsrail’i eleştirdi ve gençler arasında yaşanan kayıpların hukuki sorumluluğunu vurguladı. Avrupa ülkeleri de tansiyonu azaltmaya yönelik adımlar atarken, İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya büyükelçilerini dışişleri bakanlıklarına çağırdı. Ayrıca Avrupa Komisyonu Başkanı von der Leyen, artan can kayıpları nedeniyle endişelerini paylaştı.

İdam kararları ve çocuk kayıpları BBC’nin aktardığı bilgilere göre, tutuklanan Erfan Soltani’nin idam kararı olağanüstü hızlı bir süreç içinde alındı. İnsan hakları örgütleri, sürecin bu hızda ilerlemesini endişeyle karşılıyorlar. HRANA, protestolarda 12 çocuğun da hayatını kaybettiğini ve hükümetle bağlantılı yaklaşık 150 kişinin ölü olduğunu bildirdi. Bölgelerin geniş çapta karışıklık yaşadığı ve 180 şehir ile 31 eyalete yayıldığı belirtildi. BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, protestolara karşı sert müdahale ve idam sürücüsünün hızlandığını “son derece endişe verici” olarak nitelendirdi. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ile telefon görüşmesi yaparak bölgedeki durum hakkında bilgi aldı ve gelişmeleri takip etti.