Arşiv mi, Mezarlık mı?

Bundan yaklaşık yirmi yıl kadar önceydi. Yeni bir bilgisayar almıştım, o zamanlar için canavar gibi bir makineydi. İçinde 80 gigabaytlık bir sabit disk vardı. Seksen gigabayt! Düşünsenize, bir dünya fotoğraf, bir sürü müzik, hatta birkaç tane de film sığdırabilirdiniz. O diski doldurmak için epey uğraşmanız gerekirdi. Hatta bazen, “Acaba ne silsem de yer açsam?” diye düşünür, dosyaların üzerinde titiz bir arkeolog gibi dolaşırdım. Her bir kilobaytın değeri vardı sanki. Silme tuşu, hayatımın önemli bir parçasıydı; bir karar mekanizması, bir filtreleme aracıydı.

Şimdi ise telefonumun hafızası bile o diskin yirmi katı. Evdeki NAS cihazından, bulut depolama servislerine kadar, “yerim biter mi?” diye bir derdimiz kalmadı. Megabaytlar terabaytlara, hatta petabaytlara döndü. Ne büyük nimet, değil mi? Artık hiçbir şeyi kaybetmeyeceğiz, her anımız, her belgemiz, her düşüncemiz sonsuza dek kayıt altında. Ne kadar da rahatlatıcı bir düşünce… ya da değil?

Bu “sonsuz arşiv” dediğimiz şey, aslında zihnimizi meşgul eden bir dijital mezarlıktan başka ne? Düşünüyorum da, en son ne zaman eski bir diski takıp, “aa bak bu dosya da neymiş?” diye saatlerce kurcaladım? Ya da bulut depolamamdaki o binlerce fotoğrafın içinden, gerçekten görmek istediğim üç beş tanesini bulmak için ne kadar çaba harcadım? Çoğu zaman, o veri yığınının varlığı bile bir ağırlık hissi veriyor insana. Sanki hepsine bir gün dönüp bakmam gerekiyormuş gibi, ama o gün hiç gelmiyor.

Silme tuşu, modern dijital yaşamımızda adeta bir hayalete dönüştü. İşlevi sorgulanır oldu. Neden silesin ki? Yer mi bitecek? Yenisi mi pahalı? Bir gün lazım olur mu? Hep bu “bir gün lazım olur” korkusu. Oysa bazen bir şeyleri kaybetmek, bir şeyleri unutmak, hatta bir şeyleri silmek, insanı hafifletir. Yeniye yer açar, zihni temizler. Tıpkı eski eşyaları atıp evi ferahlatmak gibi. Ama biz, dijital dünyada birer istifçiye dönüştük.

Geçenlerde eski bir projeye ait yüzlerce dosyayı bulmaya çalıştım. Yıllar önce tamamlanmış, kenara atılmış bir iş. Onlarca klasör, alt klasör, versiyonlar, denemeler… Resmen bir bataklığa girmiş gibi hissettim. İki saatimi harcadım sadece o tek bir şeyi bulmak için. Ve bulduğumda, gerçekten o kadar değerli miydi? Sanırım değildi. Ama silmeye de elim varmadı. İşte bu, benim dijital mezarlığımdı. Ne ölü ne diri, sadece orada duran, yer kaplayan, enerji tüketen bir yığın.

Peki bu durum sadece bireysel bir takıntı mı? Hiç sanmıyorum. Şirketler, kurumlar, devletler… Hepsi devasa veri yığınları üzerinde oturuyor. Her e-posta, her etkileşim, her işlem kaydediliyor. Bu verilerin ne kadarı gerçekten “arşiv” niteliğinde? Ne kadarı sadece “çöp” statüsünde ama silinemiyor? Çünkü “silmek” demek, bir sorumluluk almak demek. Belki de bir şeyi gözden kaçırma korkusu. Ya da basitçe, “yerimiz bol nasıl olsa” rahatlığı.

Oysa gerçek bir arşiv, seçilmiş, düzenlenmiş, anlamlandırılmış veriler bütünüdür. Bir kütüphane gibi. Her kitabın bir yeri, bir konusu, bir değeri vardır. Bizim elimizdeki ise, bir hurdalık. Her şey birbirine karışmış, değeri belirsiz, sadece yığılmış. Ve bu hurdalık, her geçen gün büyüyor. Her yeni diskle, her yeni bulut aboneliğiyle. Ne kadar ironik, değil mi? Teknolojinin bizi özgürleştirmesi beklenirken, biz kendimizi devasa bir veri yığınının altına gömüyoruz.

Neyse, konuya dönelim. Belki de bu, dijital minimalizmin yükselişinin habercisidir. Belki bir gün insanlar, “az veri, çok anlam” felsefesini benimser. Silme tuşu yeniden keşfedilir, değeri anlaşılır. Bir dosyayı silmek, sadece bir yer açmak değil, aynı zamanda zihinde bir yer açmak anlamına gelir. Bir nefes almak gibi.

Şunu da söyleyeyim ki, bu durumun çevresel bir boyutu da var. Bu kadar veri saklamak, enerji harcamak demek. Devasa veri merkezleri, sürekli çalışan sunucular… Hepsi birer enerji oburu. Gereksiz verileri saklamanın, karbon ayak izimizi büyüttüğünü hiç düşündük mü? Sanırım pek düşünmedik.

Belki de o 80 gigabaytlık disk günleri, bize sadece yerin değil, zamanın ve dikkatin de ne kadar değerli olduğunu hatırlatmak içindi. Şimdi ise her şey bol, her şey ucuz. Ve belki de bu yüzden hiçbir şeyin gerçek değerini bilmiyoruz.

Bir gün, o dijital mezarlıkta dolaşırken, gerçekten neyi aradığımızı bulabilecek miyiz, merak ediyorum.