ABD-İran Hattında 45 Yıllık Kriz: Düşmanlık Nasıl Başladı?
İran ile ABD arasındaki düşmanlık, 1979 yılındaki devrim ve Tahran’daki Amerikan Büyükelçiliği baskınıyla başlayan süreçten bu yana zamanla değişse de sönümlenmedi. Günümüzde taraflar, Ortadoğu’da süregelen çatışmaların ardından ilan edilen kırılgan ateşkesi kalıcı barışa dönüştürmek için Pakistan’ın başkenti İslamabad’da bir araya geliyor.
REHİNE KRİZİ 4 Kasım 1979’da Şah’ın iadesi talebiyle yola çıkan öğrenci grupları Tahran’da ABD Büyükelçiliği’ni ele geçirerek 52 diplomatı 444 günlüğüne rehin almışlardı. Bu olay, Washington’un Tahran ile diplomatik ilişkilerini kesmesi ve kapsamlı yaptırımlara yönelmesiyle sonuçlandı.
ŞER EKSENİ ve YAPTIRIMLAR DÖNEMİ 1990’lı yıllardan itibaren ABD, İran’ın bölgedeki silahlı gruplara desteğini gerekçe göstererek ekonomik yaptırımları artırdı. 2002’de dönemin başkanı George W. Bush, İran’ı Irak ve Kuzey Kore ile birlikte “şer ekseni” olarak nitelendirdi. 2019’da İran Devrim Muhafızları’nı terör örgütü ilan eden Washington, gerilimin daha da yükselmesine yol açtı.
NÜKLEER ANLAŞMA ve ÇÖKÜŞÜ 2000’li yılların başında İran’ın gizli nükleer programına ilişkin iddialar uluslararası krizlere yol açtı. 2015’te güçler kapsamlı bir anlaşmaya vararak yaptırımları hafifletme karşılığında nükleer programını sınırlamayı kabul etti. Ancak 2018’de Trump yönetimi bu anlaşmadan çekildi ve yaptırımlar yeniden hayata geçirildi; İran ise bir yıl sonra taahhütlerinden aşamalı olarak çekildi. Sonuçta diplomatik çabalar sonuçsuz kaldı ve 2025 itibarıyla BM yaptırımları yeniden yürürlüğe girdi.
SÜİKAST ve GERGİNLİĞİN YÜKSELİŞİ 3 Ocak 2020’de ABD, Kudüs’te Kasım Süleymani’nin öldürülmesiyle sonuçlanan operasyonu yürütmüş; İran ise Irak’taki ABD üslerine füze saldırılarıyla yanıt vermişti.
2025-2026 DÖNEMİ: SAVAŞ ve KRİZ 2025’te İsrail–İran çatışması sırasında ABD, İran’ın ana nükleer tesislerini hedef aldı. Sonraki yıl yaşanan gerilimler, Şubat 2026’da İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in hayatını kaybetmesiyle daha kırılgan bir hal aldı. Ardından İran, Körfez ülkelerindeki ABD üslerine füze saldırıları gerçekleştirdi ve Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapatmaya yöneldi.
İSLAMABAD’DA KRİTİK GÖRÜŞMELER Nisan 2026’da taraflar arasındaki çatışmanın durdurulması için iki hafta süren bir ateşkes üzerinde uzlaşı sağlandı. Savaşın ardından kayıplar çok yüksek olurken, şu anda odak noktası İslamabad’daki görüşmelere kaydı. ABD heyetini Başkan Yardımcısı JD Vance yönetirken İran tarafını Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf temsil ediyor. Taraflar temel konularda halen keskin görüş ayrılıkları yaşıyor ve ateşkesin 22 Nisan’da biteceği belirtiliyor. Anlaşma sağlanamadığı takdirde bölgenin yeniden geniş çaplı çatışmalara sürüklenebileceği endişesi mevcut.
