ABD-İran Çatışması Yüksek Teknoloji Üretimini Tehlikeye Atıyor
Galyum ve germanyum gibi kritik minerallerin ihracat kontrolleri, dünya ticaretinde dengeleri yeniden şekillendiriyor. Özellikle Çin’in üretimdeki baskın rolü ve ABD–İsrail ile İran arasındaki çatışmaların enerji ve lojistik hatlarına etkisi bu metallerin arzında belirgin belirsizlikler yaratıyor. Bu metal grupları çoğunlukla diğer kaynakların yan ürünü olarak çıkarılıyor; bu durum, küresel üretim miktarını sınırlı tutarken zincirleri kırılgan hale getiriyor. Taşımacılıktaki maliyetlerin yükselmesi ve güvenlik sorunlarının artması, teknoloji şirketlerini kritik mineraller için stoklarını artırmaya ve alternatif tedarikler aramaya yönlendiriyor.
Çin, küresel üretimde belirleyici konumda Türkiye Madenciler Derneği (TMD) Başkanı Mehmet Yılmaz, AA’ya verdiği demeçte, dünya genelindeki galyum üretiminin yaklaşık %80’inin ve germanyum üretiminin yaklaşık %60’ının Çin tarafından karşılandığını belirtirken, bu durum söz konusu metalleri küresel ticaretin merkezine taşıyor. Galyum, 5G altyapısı, elektrikli araçlarda verimlilik artışı ve savunma sistemlerinde kritik rol oynuyor; germanyum ise fiber optik ve termal görüntüleme gibi alanlarda geniş bir uygulama yelpazesine sahip. Yılmaz ayrıca bu minerallerin çoğunlukla çinko ve alüminyum cevherlerinin işlenmesi sırasında yan ürün olarak elde edildiğini kaydetti.
Çin’in 1 Ağustos 2023’te başlattığı ihracat lisansı uygulaması, 3 Aralık 2024 itibarıyla ABD’yi doğrudan hedef alan bir yasağa dönüştü. Ancak ABD’ye yönelik tam yasak kararının 9 Kasım’a kadar askıya alınmasıyla birlikte, yabancı satışlar için lisans gerekliliği sürüyor. Özellikle askeri kullanıma veya askeri amaçlı çift kullanımlı ürünlerin ihracatına yönelik kısıtlamalar halen yürürlükte. Pek tabii, Çin’in bu konudaki tekel konumu devam ederken ABD, Japonya, Güney Kore, Rusya, Kanada ve Belçika gibi ülkeler de kendi üretim ve rafine etme kapasitelerini koruyorlar.
İki mineral için Çin’in ağına gömülü bir yapı söz konusu Asya piyasaları analisti Sadi Kaymaz, Çin’in bu alandaki etkisini vurgulayarak galyum üretiminin ülke tarafından yönlendirildiğini ifade ediyor. Kaymaz, germanyumun çinko rafinasyonu ve kömürden elde edilen uçucu külün yan ürünü olarak ortaya çıktığını belirterek şu yorumu yapıyor: Her iki mineral de Çin’in geniş endüstriyel altyapısına sıkı sıkıya bağlı durumda; sadece madeni bulmak değil, aynı zamanda rafine zincirini de kurmak gerekiyor. Çin’in ihracat politikalarını sıkılaştırmasıyla lisans uygulamaları devreye giriyor; 2023 Ağustos’undan itibaren başlayan süreç, 2024 sonunda ABD’ye karşı doğrudan yasağın derinleşmesini tetikledi. 2025 yılında bazı gelişmeler olsa da, ambalaj ve lisans rejimi hala geçerli. Küresel tedarik ağında, askeri son kullanıcılar için kısıtlamalar ise halen yürürlükte ve Çin bu konudaki kontrolü gerektiğinde artırabiliyor.
Bu yılın başında Japonya’ya yönelik lisans uygulamalarının devreye alınmasıyla galyum ve germanyum ihracatı sıfıra yaklaşırken, germanyum için durum daha kırılgan görünüyor. 2025 yılında Çin’in germanyum ihracatında kayda değer bir düşüş olduğu raporlanıyor; bu da küresel tedarik zincirinde önemli bir daralma anlamına geliyor. Germanyum, fiber optik, kızılötesi sensörler ve ileri çipler için kritik olduğundan, bu alandaki tedarik sıkıntıları küresel piyasalarda dikkat çekici bir rol oynuyor. Tedarik zincirindeki kırılganlık, galyumdan daha az izlenebilir olsa da, her ikisi için de alternatif kaynaklar bulmak hayati hale geliyor.
Orta Doğu’daki çatışmaların etkisi bölgede süren çatışmalar, bazı sanayi tesislerinin hasar görmesine yol açarken, bu durum enjeksiyon yapan ülkelerin savunma teknolojileri üzerinde baskıyı artırıyor. AN/TPY-2 radarları gibi gelişmiş güvenlik sistemlerinde galyum nitrür tabanlı teknolojiler kritik rol oynuyor; bu da Çin’e olan bağımlılığı daha belirgin kılıyor. Bölgedeki enformasyon ve lojistik ağları üzerinde oluşan tehditler, kritik minerallerin güvenli ve kesintisiz temin edilmesini daha da önemli bir hale getiriyor.
