Dijital Vicdan ve Kul Hakkı: Ahlaki Sorumlulukların Dijital Dönemde Yeniden İnşası

Dijitalleşmenin etkileri sadece teknik bir dönüşümle sınırlı değildir; insanın hakikatle, bilgiyle ve birbirimizle kurduğu ilişkinin yeniden yapılandırılmasını da içerir. Dijital vicdan ise, kişinin dijital ortamda ürettiği, paylaştığı ve yönlendirdiği içerikleri etik, ahlaki ve insani değerler çerçevesinde sorgulama kapasitesidir. Bu bakış açısı, bireysel kullanıcıları olduğu kadar medya kuruluşlarını, teknoloji şirketlerini, algoritma tasarımını üstlenen aktörleri ve kamusal otoriteleri de kapsayan çok katmanlı bir sorumluluk alanı olarak öne çıkar. Floridi’nin Bilgi Etiği yaklaşımı, dijital dünyada ortaya çıkan sorunların yalnızca bireysel niyetlerle değil, sistemsel dinamiklerle de alakalı olduğuna dikkat çeker ve dijital vicdanı bu çerçevede bir etik bilinç olarak konumlandırır. Türkiye Dil Kurumu’nun 2025 kavramı olarak dijital vicdanı belirlemesi, çağdaş toplumların karşılaştığı etik, ahlaki ve manevi sorunlara vurgu yapan önemli bir göstergedir. Dijitalleşme hayatın her alanını dönüştürürken, insanların ahlaki pusulası da çoğu zaman hızla yönünü kaybeder. Bu tablo, teknolojinin büyüyen etkisi karşısında bireyin sorumluluğunu hatırlatan bir kavram olarak gündeme gelir: artık yalnızca izleyen, okuyan değil; paylaşıp çoğaltan ve yönlendiren bireyler olarak karşımızdayız.

Dijital etik ve ahlaki sorumluluk Duyarlı ve aracılı bir iletişim çağında, sosyal medya platformları, haber siteleri ve dijital ağlar, bireylerin hem bilgi üreticisi hem de bilgi yayıcısı olduğu hibrit bir iletişim çevresi kurar. Bu bağlamda klasik iletişim etiği ilkelerinin dijital bağlamda yeniden değerlendirilmesi gerekir. Habermas’ın kamusal alan kuramı, rasyonel ve ahlaki temellere dayalı iletişimin toplum için temel olduğunu söyler; ancak dijital alanlarda duygusal tepkilerin hızlılığı bu rasyonel zemini zayıflatabilir. Böylece dijital vicdan, ifade özgürlüğünün ötesinde etik sorumluluk çerçevesinde hareket etmeyi gerektirir. Yanlış bilginin ve dezenformasyonun yayılması yalnızca bir teknik problem değildir; bu durum vicdani ve ahlaki bir mesele olarak ele alınmalıdır. Wardle ve Derakhshan’ın bilgi düzeni kavramı, dijital medya ortamında içeriğin kasıtlı ya da dikkatsizlikten doğan bozulumunu göstermektedir. Bu yüzden dijital vicdan, bilgiye erişim hakkı ile bilgiyi sorumlu kullanma yükümlülüğü arasındaki dengeyi kuran bir ilkedir.

Algoritmalar, yapay zeka ve vicdani sorumluluk Günümüzde vicdan tartışmaları yalnızca insan davranışlarıyla sınırlı değildir; algoritmik sistemler de bu çerçevede yer alır. Avrupa Birliği’nin Yapay Zeka Etik Rehberi, “insan merkezli yapay zeka” ve “etik ile şeffaflık” ilkelerini öne çıkararak teknolojinin vicdani bir çerçeveye ihtiyaç duyduğunu belirtir. Sosyal medya ve arama motorları gibi platformlar, kullanıcıların algılarını yönlendirme ve davranışlarını şekillendirme gücüne sahiptir; bu gücün vicdani denetim olmadan çalışması, dezenformasyon, dijital linç ve mahremiyet ihlallerini normalleştirebilir. Deepfake teknolojileri, gerçeğin sınırlarını belirsizleştirerek itibar, politik etki ve toplumsal güven üzerinde tehditler yaratır. Chesney ve Citron, bu teknolojilerin ciddi zararlara yol açabileceğini vurgular; ancak asıl mesele üretim, yayılım ve tüketim süreçlerinde vicdani sorumlulukla hareket etmektir. Dijital vicdan, hakikate bağlı kalmayı, bunun tahrif edilmesine karşı mücadele etmeyi ve bu dengeyi sürdürmeyi amaçlar.

Dijital alanda kul hakkı ve vicdani muhasebe İslam’da en temel kavramlardan biri olan kul hakkı, insanların haklarının korunması ve ihlallerden kaçınılması için belirlenen normları kapsar. Gıybet, iftira ve mahremiyet ihlalleri, dijital dönemde çok daha geniş kitlelere ulaşabildiği için bu haklara yönelik zararlar daha da büyür. Kıyâme suresinin nefs-i levvâmesiyle yürütülen iç muhasebe, dijital eylemlerde de geçerli olup, insanın kendi davranışlarını eleştirel bir biçimde değerlendirmesini öngörür. Dijital vicdan, gıybet, iftira ve mahremiyet ihlalleriyle mücadele ederken, bireyin helal olan, adil olan ve kul hakkına riayet eden davranışları tercih etmesini teşvik eder. Bu bağlamda dijital vicdan; bireysel ahlaki farkındalığın ötesinde kurumsal ve yapısal sorumluluklar gerektirir. Bu sorumluluk, teknolojiye güven veren bir dijital toplum inşa etmek adına hayati önemdedir.

Kaynakça: Chesney, R., & Citron, D. (2019). Deepfakes and the new disinformation war. Foreign Affairs, 98(1), 147–155. Çağrıcı, M. (2019). İslam Ahlakı. İstanbul: İSAM Yayınları. Floridi, L. (2013). The Ethics of Information. Oxford: Oxford University Press. Habermas, J. (1989). The Structural Transformation of the Public Sphere. Cambridge: Polity Press. Karaman, H. (2016). İslam’ın Işığında Günün Meseleleri. İstanbul: İz Yayıncılık. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information Disorder: Toward an Interdisciplinary Framework. Council of Europe. European Commission. (2019). Ethics Guidelines for Trustworthy Artificial Intelligence. Brussels. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu. (2023).