Basit Cevapların Zehri: Dünya, Neden Aptallaşmayı Seçiyor?

Yani ne bileyim, bu ‘basit cevaplar’ meselesi… gerçekten gına geldi artık, boğazıma tıkandı hissettiğim zamanlar var, hani nefes alamıyor gibi oluyorum düşünürken, bu kadar mı kolaycılık sarmalı içine düşebilir insanlık denilen o sözüm ona akıl küpü varlık, hiç mi sorgulamaz bir şeyi ya, yok yani sorgulamıyor ve bu beni delirtiyor.

Her şeye tek bir kalıp. Sihirli bir değnek. Çözüm mü? İşte bu! Al sana hap gibi bir formül, yut gitsin bütün dertlerini, dünyanın bütün karmaşasını o küçücük, basmakalıp lafın içine sığdırıver. Kriz mi var? Ekonomi mi kötü? Komşunun kedisi mi seni sevmiyor? Hepsinin cevabı tek bir slogan, tek bir komplo teorisi, üç kelimelik bir ideolojiye bağlanıyor bir şekilde, anladın mı? Benim aklım almıyor arkadaş. Gerçekten almıyor. Çocukken sandığım evrenin sırrı falan, aslında soğumuş çay tadındaki gerçekler gibi bir şey miydi, yani bu kadar mı yavan olurdu her şey?

Ne Kadar Kolay Kandırılıyoruz Ya da Kandırılmayı Seçiyoruz?

Bak şimdi. Dünya dediğimiz yer, tarih boyunca hiç bu kadar karmaşık olmamıştı. Ya da öyle miydi? Belki de bize hep öyle geliyordu ama biz bu kadar “bilgiye” boğulmuyorduk, her yerden bir şeyler fışkırmıyordu beynimize. Eskiden haber almak için radyonun karşısına geçer, büyük bir saygıyla dinlerdik. Şimdi mi? Telefonu açıyorsun, sosyal medyaya giriyorsun, o an sana bin bir tane ‘gerçek’ sunuluyor. Hangisi gerçek? Nereden bileceksin ki? Ama nedense, en basiti, en kulağa hoş geleni, en az düşünmeyi gerektireni seçiveriyoruz.

Geçen markette sıra beklerken aklıma geldi, hani o uzun sıralar olur ya, millet cep telefonuna gömülmüş, kimse kimsenin yüzüne bakmıyor. Orada bir teyze vardı, baya yaşlı, kasadaki kıza domateslerin neden pahalı olduğunu soruyordu. Kız da ne bilsin, “teyzecim fiyatlar böyle” falan dedi. Teyze durdu, birden “Hep bu dış güçler!” diye bağırdı. Oradaki gençlerin çoğu kafasını salladı. Dış güçler. Sanki bir tane gizli örgüt var, oturmuşlar bir masaya, domates fiyatlarını belirliyorlar, şey, gibi, çocuk masalları anlatılır gibi sanki. Gerçekten mi? Ya da vazgeçtim, belki de gerçekten var öyle bir şeydir? Kim bilir. Ben de bazen bu kadar şüpheci olmaktan yoruldum, inan ki. Ama neyse, konuyu dağıtmayayım şimdi.

Bu entelektüel bir tembellik mi? Cidden soruyorum. Beyinlerimizi çalıştırmaktan mı imtina ediyoruz? Ya da daha kötüsü, gerçekliğin ağırlığına tahammülsüzlük mü? Hani gerçekler bazen insanın midesini bulandırır ya, yüzüne tokat gibi çarpar, paramparça eder bütün o güzelim hayallerini. İşte o yüzden mi kaçıyoruz, o yüzden mi sarılıyoruz bu plastik, ucuz tesellilere? Bilmiyorum. Belki de. Kim ister ki her gün karmaşık sorunlarla uğraşmayı, hele bir de çözümü yoksa ortada, o zaman insan sığınacak bir liman arar, değil mi? Ama bu liman, zehirli bir limansa, o zaman ne olacak?

Tarih bize hep ne öğretti, biliyor musun? Hep aynı şeyi. Basit çözümler, genelde daha karmaşık sorunların tohumlarını eker. Hitler, Mussolini, falanca, filanca… Hepsi basit sloganlarla, tek bir düşman göstererek, tek bir kurtarıcı vaat ederek yola çıkmadı mı? Sonuç ne oldu? Koskoca kıtalar kan gölüne döndü, milyonlarca insan öldü, nesillerin psikolojisi bozuldu. Yok ya, ne alakası var şimdi dünya ekonomisiyle Nazilerle deme, alakası var! Mantık aynı, temel felsefe aynı! Bir sorun var, bu sorunun tek bir nedeni var, o nedeni ortadan kaldırdığımızda her şey düzelecek! Bu ne kadar büyük bir yalan, ne kadar tehlikeli bir illüzyon düşünsene, insanın tüyleri ürperiyor resmen.

Tek Bir Gerçek Mi Var Gerçekten?

Yok, bence birden fazla gerçek var, binlerce gerçek var hatta, bir yığın gerçek var, üst üste yığılmış, iç içe geçmiş, birbirini çürüten, birbirine destek olan, apayrı yerlerden bakınca bambaşka görünen. Ama biz nedense, o en parlak, en cafcaflı, en “işte budur!” diyenine atlıyoruz. Neden? Çünkü o, bizim düşünme zahmetinden kurtarıyor. O, bize “Senin zekan yeterli değil, bu çok karışık bir konu, ama ben sana basitçe anlatacağım” diyen o karizmatik görünümlü, iyi giyimli, bol laflı adamlara inanmaya zorluyor bizi, ya da öyle bir şeye inanmaya meyilli kılıyor. Hani, şey gibi, o sihirli hap reklamlara vardır ya, “Bir kerede tüm ağrılarınız diner!” diye, öyle işte.

Bak şimdi, şöyle bir şey var, geçenlerde bir belgeselde izledim, insan beyni tembelliği seviyor diyorlar. Yani, evrimsel olarak, enerji tasarrufu yapmak için en az çabayla sonuca ulaşmayı tercih ediyormuşuz. Bu durumda, karmaşık bir problemi uzun uzun düşünüp analiz etmek yerine, ‘bu böyledir abi’ deyip kestirip atmak çok daha konforlu oluyor, değil mi? Ama işte o konfor, o rahatlık, zamanla seni uyuşturuyor, beynini paslandırıyor. Sonra bir bakıyorsun, eleştirel düşünme yeteneğin körelmiş, sorgulama kasların erimiş, her şeye ‘evet efendim’ der hale gelmişsin, robotlaşmışsın yani, farkında bile olmadan. Ama neyse…

Kimsenin artık kitap okumaya, uzun makaleler okumaya tahammülü yok, bir videonun ilk on beş saniyesi içinde ana fikri alamadı mı geçiyor bir sonrakine. Hatta, ‘Okuma yazma öğrenmeye gerek yok, her şeyi özetleyen yapay zeka var’ diyenler bile çıkacak yakında, eminim. E, böyle olunca, derinlemesine düşünme, farklı perspektiflerden bakma, gri tonları görme becerisi diye bir şey kalmıyor. Her şey ya siyah ya beyaz oluyor. Arası yok. Olmamalı da zaten, değil mi??? Ne alaka şimdi!!?

Ben artık yoruldum bu basitlikten. Bu, şey gibi, hayatın tuzu biberi, rengi gitti. Her şey tekdüzeleşti, sanki bütün duygular da, düşünceler de tek bir potada eritilmiş, sıradanlaştırılmış gibi. İnsan, kendi zihninin sınırlarını zorlamalı biraz, taşların yerinden oynamasına izin vermeli. O zaman, belki o “zehir” diye adlandırdığım basit cevapların yerini, daha katmanlı, daha derin, evet belki daha acı ama kesinlikle daha gerçek çözümler buluruz, kim bilir…

Ama sence kimin umurunda ki? Yani gerçekten? Çoğu insan sadece rahat etmek istiyor, kafa yormak istemiyor. Belki de haklılardır.

Gidip bir çay koyayım en iyisi. Benim kafa da zaten karıştı iyice. Bu kadar düşünmek iyi gelmiyor bazen.