Dün’ün Gölgesinde Tutsak: Gelecek İnşasını Neden Geçmişin Hayaletine Bıraktık?

Yani şimdi bu geçmiş, peşimize takılmış bir hayalet mi, yoksa hani o eski, yosun tutmuş bahçe duvarındaki çatlaklardan sızan, ne bileyim, bir nevi kaçış rotası mı? Dün’ün gölgesinde tutsak olmak falan… Kulağa bayağı melodramatik geliyor değil mi? Ama aslında o kadar da değil, ya da tam tersi belki de. Bilmiyorum ki! Bazen diyorum, neyimiz var bizim, sürekli geçmişe takılıp duruyoruz; hani ilerleyelim, bir şeyler yapalım, şöyle bir silkinip geleceğe bakalım ama yok, sanki bir mıknatıs bizi sürekli eski defterlerin tozlu sayfalarına çekiyor, bir de böyle üstten üstten bakışlar, ahh o eskiden günler varya, insanlar daha iyiydi, yemekler daha lezzetliydi, müzikler daha anlamlıydı gibisinden, sanki şimdiki dünya böyle, ne bileyim, çöpten ibaretmiş gibi, bir de bunu sürekli pompalamaları var ya en çok ona deliriyorum ben, her köşe başında bir “eski” hikayesi bir “geçmiş” rüzgarı, baydık yemin ederim.

Geçen markette sıra beklerken aklıma geldi, hani o kasada duran, sürekli “ah ah, eskiden ne güzel bakkallar vardı, her şey taptazeydi” diye söylenip duran teyze var ya, heh, işte o teyzenin suratında öyle bir özlem öyle bir hani böyle melankolik bir ifade var ki sanırsın cennetten kovulmuş da, şimdi bu dünyada ceza çekiyor, ama neyse, konuyu dağıtmayayım.

Bu sürekli idealize edilmiş bir ‘dün’ peşinde koşma hali, özellikle bizim gibi toplumlarda, bir virüs gibi yayılıyor. Sadece kişisel anılar değil, toplumsal hafıza da sürekli bir filtreden geçirilip öyle sunuluyor bize, hani Instagram filtreleri gibi, her şey pürüzsüz, her şey daha parlak, ama gerçekte o kadar parlak mıydı? Yoksa sadece hatırlamak istediğimiz kısmı mı o parlak olan? Bilin bakalım kim bilir! Belki de kimse.

Bu romantikleştirilmiş nostalji, sadece bir teselli kaynağı mı, yoksa bizi geleceğe yönelik gerçekçi adımlar atmaktan alıkoyan tehlikeli bir uyuşturucu mu? Bana sorarsanız, ki soruyorsunuzdur diye umuyorum, bildiğin uyuşturucu, hem de bağımlılık yapanından! Bir kere tadına baktın mı, hani o geçmişin güllük gülistanlık olduğuna inandın mı, sonrası çorap söküğü gibi geliyor, bir bakmışsın sadece geçmişin yorgun bir tekrarı olan şeylere umut bağlamışsın, aaa ama bu daha önce de denenmişti falan demek yerine, sanki yepyeni bir şeymiş gibi kucaklıyorsun, delilik değil de ne bu şimdi??

Siyasetten kültüre, pazarlamadan bireysel psikolojiye, geçmişin gölgesinde kaybolan bir gelecek var karşımızda, ya da ben öyle hissediyorum. Bak mesela reklamlara; sürekli “eski günlerdeki gibi”, “anne eli değmiş gibi”, “dedelerimizin usulü” falan filan. Sanki şimdiki teknolojiyle, şimdiki bilimle, şimdiki malzemelerle üretilen şeyler değersizmiş gibi, geçmişin o bilmem ne kadar yıl önceki tozlu formülünü ısıtıp ısıtıp önümüze koyuyorlar, ve biz de salak gibi yiyoruz, çünkü hani o “eski” kelimesi var ya, o sihirli kelime, o her şeyi güzelleştiriyor, her şeyi makul kılıyor! Saçmalık! Resmen duygu sömürüsü ve biz de düşüyoruz bu tuzağa, ne tuzağı, resmen içine atlıyoruz kafa üstü, üstelik yüzme de bilmediğimiz halde.

Ya da siyasete bakalım. Hep bir “geçmişi diriltme”, “ecdada layık olma” nidaları… Sanki geçmişte yaşayan insanlar hiç hata yapmamış, her kararları mükemmelmiş gibi. Halbuki her dönem kendi hatalarıyla, kendi doğrularıyla geliyor. Şimdinin sorunlarını, dünün çözümleriyle çözmeye çalışmak, hani böyle, ne bileyim, benzinli arabaya mazot koymak gibi bir şey, çalışmıyor işte. Ya da çalışıyor gibi görünüyor ama sonra motoru yakıyorsun, sonra bir de tamir masrafı çıkıyor, iki katı masraf, ee ne anladın bu işten!

Bu sürekli ‘nostalji pornografisi’ diyeyim ben ona, evet evet, nostalji pornografisi, çünkü doyulmaz bir arzu var orada, gerçeklikten kopuk, haz odaklı. Bu, bizi şimdiki zamanın sorumluluklarından kaçırıp, kolay yoldan bir teselli bulmaya itiyor. Zor çünkü şimdi, kabul edelim, dünya karışık, sorunlar devasa, e ne yapalım? Kaçalım geçmişin o pembe bulutlarına, orada hiçbir şey yokmuş gibi, her şey yolundaymış gibi davranalım. Aman, ne güzel! Ama bir yere kadar, sonra o bulutlar dağılıyor, yağmur yağıyor, gök gürlüyor, pat diye gerçekle yüzleşiyorsun. O zaman da “niye böyle oldu ki şimdi” diye şaşırıyorsun, sanki hiç tahmin etmiyormuş gibi, sanki o bulutlar hep kalıcıymış gibi, Allahım ya!

Bakın, yanlış anlaşılmasın, geçmişle bağ kurmak, ders çıkarmak, kendi köklerimizi bilmek başka bir şey, ama o köklere yapışıp kalmak, o geçmişi bir kafes gibi kullanıp kendimizi içine hapsetmek bambaşka bir şey. Bu ikinci dediğim var ya, o bizi bitiriyor. O bizi böyle, hani o tarlada ekilmeyi bekleyen ama hiç ekilmeyen tohumlar gibi bırakıyor, çürüyor gidiyoruz, potansiyelimiz heba oluyor.

Bir ara ben de böyle bir hani melankoli dönemine girmiştim, eski fotoğraflara bakıp bakıp iç çekiyordum, gençlikmiş, üniversite yıllarıymış, hani o zamanlar her şey çok daha iyiydi sanıyordum, saçlarım daha gürdü, kilom daha azdı, dünya daha az karmaşıktı falan. Ama sonra düşündüm, gerçekten öyle miydi? Yoksa ben sadece kötü anıları silip atmış, iyileri cilalayıp pırıl pırıl hale getirmiştim kendi kafamda? Evet, evet, tam da buydu! Beyin öyle enteresan bir organ ki, kendi kendini bile kandırıyor, neyse ki ben biraz böyle şüpheci ve sorgulayıcı biriyim de, hani uyanıverdim o rüyadan, ama herkes o kadar şanslı değil ki.

Ya da belki de haklıdırlar, belki de gerçekten dün daha iyiydi? Belki de biz bu modern dünyanın o iğrenç kargaşası içinde o kadar kaybolduk ki, hani o geçmişin o masumiyetine o duruluğuna ihtiyacımız var, bir teselli gibi, bir nefes alma molası gibi, ne bileyim. Aman, kimin umurunda, benim umrumda değil mi, evet benim umrumda, çünkü bu gidişat beni rahatsız ediyor, hani böyle bir, ne bileyim, koltuğunun altında kıymık batmış da sürekli rahatsız ediyor gibi. Ama neyse…

Dün’ün Gölgesinde Bir Başka Hayalet: Kendimizi Neden Kandırıyoruz?

Peki bu geçmişin hayaleti bizi nereye götürüyor? Hani o geleceği inşaa etmek yerine, sürekli arkamızı dönüp dünü seyretmek, bize ne katıyor? Bir kere, yenilikten korkmaya başlıyoruz, değişimden kaçıyoruz. Her yeni fikir, her yeni adım “eskiden böyle miydi” diye başlayan bir silsileyle yargılanıyor. Sanki değişim, doğanın bir parçası değilmiş gibi, sanki her şey statik olmak zorundaymış gibi. Bu tutuculuk, bu hani böyle atalet diyeyim ben ona, ruhumuza işliyor, sadece toplumsal değil, bireysel olarak da böyle kısır döngülere giriyoruz. Sabah kalk, işe git, akşam eve gel, hafta sonu da eski dizileri izle, ohh ne güzel hayat!

Aslında tam tersi olması gerekirken, değil mi? Geçmişten öğrenip, bugünü anlayıp, geleceği kurmak varken, biz sanki bir filmin en güzel sahnesini sürekli geri sarıp izliyor gibiyiz. Ama o sahne bitince, film devam ediyor ve biz diğer sahneleri hiç izlemiyoruz, çünkü birincisi o kadar güzeldi ki diğerleri kötü mü olur diye korkuyoruz belki de? Yani, bu sadece bir korku mu yoksa bir tembellik mi? Hani kolaya kaçmak mı? Bence hepsi biraz, biraz korku, biraz tembellik, biraz da cahillik, evet evet, cahillik de var işin içinde, çünkü hani o geçmişi bilmeyenler, onu tekrar yaşamaya mahkumdur klişesi var ya, heh, biz tam tersini yapıyoruz, geçmişi o kadar çok biliyoruz ki, onu tekrar yaşamaya can atıyoruz, manyaklık yemin ederim!

Bu sürekli “eskiden” demek, bir nevi sorumluluktan kaçış aslında. Şimdinin sorunları için kafa yormak yerine, geçmişin o sözde altın çağına sığınmak, rahat bir liman gibi geliyor. Orada her şey çözülmüş, her şey yerli yerindeymiş gibi. Kim uğraşacak şimdi o karmaşık meselelerle, değil mi? Geçmişe dönelim, orada keyfimize bakalım. Yok ya, ne alakası var şimdi, böyle bir şey olabilir mi? Yani, ben gerçekten anlamıyorum bazen insanları, hem şikayet ediyorlar, hem de değişime direniyorlar, garip bir çelişki değil mi bu?

Hani böyle bir durum var, sürekli “ama eskiden” diye başlayan cümleler, sanki bir zaman makinesi icat edilmiş de sadece geri gidebiliyormuşuz gibi bir hava yaratıyor. E peki geleceğe ne olacak? Gelecek kendiliğinden mi inşa olacak? Yoksa gelecek dediğimiz şey, geçmişin kötü bir kopyası mı olacak? Hayır hayır, bu olamaz, buna izin vermemeliyiz, buna izin vermemelisiniz, ya da neyse, belki de umursayan yok, ne bileyim. Ama bu zihniyetle, o hani o parlak